Περί ανέμων και υδάτων (Β΄μέρος) | Του Εμ. Ι. Χανιώτη

Οι αρχαίοι πρόγονοί μας είχαν κι αυτοί τις δικές τους ονομασίες για τους ανέμους. Ενδεικτικά αναφέρω μερικά από αυτά: Απαρκτίας, Βορρέας, Καικίας, Ελλησπόντιος, Αργέστης, Σκίρρων, Ολυμπίας, Ιάπυξ, Θρασκίας.

Ο άνεμος δεν έχει μόνο φορά αλλά και ένταση που ποικίλλει από άπνοια μέχρι τυφώνα. Ο Άγγλος αντιπλοίαρχος, Francis Beaufort, μετέπειτα ναύαρχος και αργότερα ιππότης του Λουτρού, βαθμολόγησε τις εντάσεις του ανέμου σε μια, ας πούμε, εμπειρική κλίμακα από το 0 έως το 17. 

Στο 0 ο καπνός υψώνεται κατακόρυφα, στο 3 π.χ. τα φύλλα και τα μικρά κλαδιά των δένδρων είναι σε συνεχή κίνηση, ξεδιπλώνεται μικρή σημαία, κ.ο.κ. Η μέτρηση της ταχύτητας σε μέτρα/μονάδα χρόνου ξεκίνησε το 1912 και διεκόπη λόγω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1921 ο Δρ. Τζ. Σίμσον, συνέχισε τις εργασίες για την ταχύτητα των ανέμων. Το 1936 η διεθνής μετεωρολογική επιτροπή υιοθέτησε σχετικό πίνακα. Τελικά το 1955 η μετεωρολογική υπηρεσία των ΗΠΑ εξέδωσε τον εν χρήσει σήμερα πίνακα ταχύτητας του ανέμου, από 0 έως πάνω από 177 χλμ/ώρα ή από 0 έως πάνω από 65 κόμβους (ναυτικά μίλια/ώρα). Έχει επίσης μετρηθεί και η επήρεια της έντασης του ανέμου στη θάλασσα. Έχει μετρηθεί το ύψος του κύματος που αρχίζει από 0 μέτρα έως και πάνω από 14 μέτρα.

Η αφορμή για τούτο το σημείωμα ήταν η ετυμολογία του ονόματος του ανέμου «γαρμπής». Ερευνώντας για τον γαρμπή περάσαμε και από τα ονόματα όλων των ανέμων. Από τη γλώσσα των αρχαίων προγόνων μας στην επίσημη σημερινή γλώσσα που μιλούν οι ναυτικοί μας. Στην αρχαία ελληνική, επιλογικά: Το όνομα Απαρκτίας (Βορρέας) προέρχεται από τη λέξη Άρκτος. Καικίας, από το Καίκος, όνομα ποταμού της Μικράς Ασίας. Ελλησπόντιος από τον Ελλήσποντο. Θρασκίας από τη Θράκη, Ολυμπίας από την Ολυμπία, Αργέστης από το Άργος. Στην επίσημη σημερινή Ελληνική γλώσσα: Απηλιώτης, αυτός που ανήκει στον Ήλιο. Βορρέας (ή Βορέας), άγνωστης ετυμολογίας. Εύρος, από το ρήμα «εύω», αποξηραίνω. Ζέφυρος, πιθανώς από το «ζόφος», σκότος. Λιψ, από το ρήμα «λείβω». Μέσης, δηλαδή μέσος. Νότος, αβέβαιης ετυμολογίας, πιθανώς από το ρήμα «νάω», ρέω. Σκίρρων (ή Σκίρων), άγνωστης ετυμολογίας, ο αντιδιαμετρικά αντίθετος του Scirocco.

Στη σημερινή γλώσσα των ναυτικών μας: Τραμουντάνα: από τη λέξη Tramontana (μέσα από τα βουνά) – Βορράς: Γραίγος ή Γρέγος από τη λέξη Greco (ελληνικός) – Βορειοανατολικός: Λεβάντες από το Levante (ανατολή) – Ανατολικός: Σορόκος από το Scirocco – Νοτιοανατολικός: Όστρια από το λατινικό Australis (νότος, μεσημβρία) – Νότος: Γαρμπής από το ιταλικό Garbino πιθανώς αραβικής προέλευσης – Νοτιοδυτικός (Λίβας), Πονέντες από το Ponente (δύση) – Δυτικός (Ζέφυρος): Μαΐστρος από το Maestro (κύριος) – Βορειοανατολικός. 

Όπως μπορεί κάποιος να διαπιστώσει η προέλευση αυτών των ονομάτων είναι η ιταλική γλώσσα από την οποία προέρχονται και πολλές άλλες λέξεις που αφορούν στη ναυτιλία. Ενδεικτικά, αναφέρω μερικές: Μπούσουλας από το Bussola (πυξίδα), Μπαλαούρο από το Balaustro (κιγκλίδωμα, περίφραγμα), Ορτσάρω από το Orzare (πλέω προς τον άνεμο). Πρίμα από το Primus (ευνοϊκός, ούριος). Τζόβενο από το Giovine (ναυτόπουλο). Φουντάρω από το Fundare (βυθίζω). Μπίντα από το Binda (δέστρα), κ.ά. Βέβαια υπάρχουν και λέξεις που προέρχονται από –πως θα γινόταν άλλωστε– την αγγλική που είναι και η διεθνής γλώσσα της ναυτιλίας. Σταχυολογώ μερικές από αυτές: Κομοδέσιο από το Accommodation (χώρος διαμονής, καμπίνες). Αλουές από το Alleyway (διάδρομος). Βίντσι από το Winch (βαρούλκο), Ντοκουμάνης από το Donkeyman (λοστρόμος μηχανής), Τσιφ από το Chief (πρώτος μηχανικός ή ύπαρχος), Στόκολο από το Stokehold (λεβητοστάσιο), κ.ά.

Ο λόγος που μ’ έκανε να γράψω αυτά τα «περί ανέμων και υδάτων», είναι η αδυναμία αναγνώρισης από πολλούς νησιώτες των καιρικών συνθηκών. Αδιανόητο να μη γνωρίζει και να μη μπορεί ένας νησιώτης να αναγνωρίσει και να αξιολογήσει αυτές τις συνθήκες στις οποίες βασίζεται και από τις οποίες εξαρτάται η μετακίνηση από και προς αυτό τον ιδιαίτερο τόπο, που είναι το νησί.

Μανώλης Ι. Χανιώτης