Σημαντική ανασκαφή στο Δεσποτικό

  copyright ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

copyright ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

Από τις 28/5/18 έως τις 6/7/18 διήρκησαν οι ανασκαφικές εργασίες στο ιερό του Απόλλωνα στη θέση Μάντρα στο ακατοίκητο νησί Δεσποτικό, δυτικά της Αντιπάρου, που πραγματοποιήθηκαν και φέτος χάρη στις ευγενικές χορηγίες των Αθανασίου και Μαρίνας Μαρτίνου (ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ), των Ιδρυμάτων Α.Γ. Λεβέντη, Π&A  Κανελλοπούλου και Ι. Λάτση και του ΔΙ .ΚΕ.ΜΕΣ/CYA.

Η σχεδόν εικοσαετής αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Αρχαιότητων Κυκλάδων υπό τη διεύθυνση του Γιάννου Κουράγιου έχει φέρει στο φως ένα εκτεταμένο λατρευτικό συγκρότημα που γνώρισε σημαντική ακμή στην ύστερη αρχαϊκή περίοδο, ενώ λατρευτικές δραστηριότητες τεκμηριώνονται στην ίδια θέση ήδη από τη γεωµετρική και πρώιμη αρχαϊκή εποχή. Η κατεξοχήν λατρευόµενη θεότητα στο ιερό ήταν ο Απόλλωνας, όπως μαρτυράται από το πλήθος ενεπίγραφων οστράκων που κάθε χρόνο έρχονται στο φως. Πιθανή είναι η λατρεία και της αδερφής του Απόλλωνα, Άρτεµης, ενώ στην κλασική περίοδο λατρευόταν και η θεά Εστία µε το επίθετο «Ισθµία».

Το ιερό στη θέση Μάντρα είναι το μεγαλύτερο σε έκταση κυκλαδικό αρχαϊκό ιερό- μετά από αυτό της Δήλου. Από τις συνεχιζόμενες έρευνες έχει καταστεί σαφής η γενική οργάνωσή του με το τειχισμένο αρχαϊκό τέμενος και τα κτίρια έξω από αυτό και είναι σαφές ότι στο ιερό συντελέστηκε ένα συντονισμένο οικοδομικό πρόγραμμα που αφορούσε στη σταδιακή επέκτασή του από τα μέσα του 6ου αι. έως και τα ύστερα κλασικά χρόνια.

Η έρευνα

Στις φετινές έρευνες συμμετείχαν τα μέλη της επιστημονικής ομάδας: αρχαιολόγοι Ίλια Νταϊφά, Δρ. Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου, Ναταλία Βέλλη, Erica Angliker, Dr. Caspar Meyer, Dr. Christy Constantakopoulou, Dr. Simon Davis/ αρχιτέκτονες Γουλιέλμος Ορεστίδης και Dr. Aenne Ohnesorg/ συντηρητής Γιώργος Καράμπαλης, γεωολόγος Dr. Erich Draganits, οι εργατοτεχνίτες Θοδωρής Βελέντζας και Γιώργος Μπιλίρης, καθώς και πολλοί φοιτητές και αρχαιολόγοι από πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού (CYA, Birkbeck College, University of Florence, University of Genova, Universities of Sao Paolo and Bello Horizonte in Brazil, University of Bahia Blanca Argentina, Πανεπιστήμια Αθηνών, Κρήτης και Ιωαννίνων κ.α.).

Η φετινή ανασκαφή επικεντρώθηκε στις περιοχές γύρω από το τέμενος και στα κτίρια Ζ και Ρ. Τα αποτελέσματά της ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστικά για την τοπογραφία και οργάνωση του αρχαϊκού ιερού.

Στην περιοχή νότια του αρχαϊκού τεμένους, όπου αναπτύσσονται οι βοηθητικές εγκαταστάσεις του ιερού, η έρευνα συνεχίστηκε στο λεγόμενο Ανατολικό Συγκρότημα. Μέχρι το 2017 είχαν έρθει στο φως δώδεκα χώροι αυτού συνολικής έκτασης 180 τ.μ. Φέτος, αποκαλύφθηκε τμηματικά ένας ακόμη μεγάλος χώρος ορατών διαστάσεων 12Χ3μ. με δάπεδο από μεγάλου μεγέθους σχιστόπλακες. Πιθανότατα πρόκειται για κάποια αυλή. Η ανασκαφή απέδωσε πληθώρα κεραμεικής αρχαϊκών και κλασικών χρόνων από διαφόρων τύπων αγγεία (λεκάνες, φιάλες, σκύφοι, λύχνοι, αμφορείς).

Σημαντικά ήταν τα αποτελέσματα από τη διερεύνηση των διαφορετικών φάσεων κατασκευής του συγκροτήματος. Κάτω από τα δυτικότερα δωμάτιά του ήρθε στο φως ένα πρωιμότερο δίχωρο κτίσμα ορθογώνιας κάτοψης, ορατών διάστασεων 8Χ3,20μ, το οποίο με βάση τα ευρήματα χρονολογείται στο α’ μισό του 6ου αι. π.Χ. Στο εσωτερικό του βρέθηκαν -στην αρχική θέση τους- τετράπλευρη εσχάρα και μαγειρικό αγγείο. Επιπλέον, αποκαλύφθηκαν σε πολλούς χώρους πρωιμότερα δάπεδα και εντοπίστηκαν τα κατώφλια των αρχικών εισόδων που είχαν σφραγιστεί. Έγινε σαφές ότι και σε αυτή την περιοχή του ιερού είχαν λειτουργήσει κτίρια πριν την ανέγερση του αρχαϊκού ναού στα μέσα του 6ου αι. π.Χ.

Απρόσμενη ήταν η εξέλιξη της έρευνας στην περιοχή βόρεια της Βόρειας Στοάς και του Κτιρίου Ε, αφού σε απόσταση μόλις 2μ από αυτό αποκαλύφθηκε ένα νέο κτίριο, το Κτίριο Τ (διαστάσεις: 7,80 x 7,45μ). Αποτελείται από δύο δωμάτια με ανεξάρτητες εισόδους και δύο αίθριους χώρους μπροστά (βόρεια) από κάθε δωμάτιο.  Κατά την ανασκαφή του κτιρίου ήρθαν στο φως πολλά μεταλλικά αντικείμενα, καθώς και γραπτή κεραμεική που χρονολογείται στο α’ μισό/μέσα του 6ου αι. π.Χ.

Έξω από τέμενος οι εργασίες επεκτάθηκαν στα κτίρια Ρ και Ζ. Ολοκληρώθηκε η διερεύνηση του κτιρίου Ρ. Έχει ορθογώνια κάτοψη διαστάσεων 14Χ5 μ. και αποτελείται από 4 δωμάτια. Η κατασκευή του τοποθετείται στον ύστερο 6ο αι. π.Χ., αλλά η κυρίως φάση χρήσης του πρέπει να τοποθετηθεί στον 5ο αι. π.Χ.

Σημαντικό βάρος της έρευνας δόθηκε στο Κτίριο Ζ. Καθώς ήταν επιτακτική ανάγκη η αντικατάσταση και επέκταση της περίφραξής του, ανεσκάφησαν τομές αμέσως δυτικά αυτού κατά τις οποίες αποκαλύφθηκε ένα νέο κτίριο -πρωιμότερης κατασκευής- το Κτίριο Υ.  Αυτό έχει ναόσχημη κάτοψη διαστάσεων 7,70Χ6,10μ με είσοδο στη νότια πλευρά. Οι τοίχοι του είναι ιδιαίτερα ισχυροί, με πάχος περί το 1μ.

copyright ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

Ευρήματα

Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος πλούσια και ποικίλα ήταν τα ευρήματα της ανασκαφής.

Ενδεικτικά αναφέρονται περισσότεροι από 15 μελαμβαφείς λύχνοι και 15 θραύσματα αγγείων με εγχάρακτες επιγραφές (ΑΠ, ΑΠΟΛ), θραύσματα «μηλιακών» αμφορέων και μελαμβαφών κυλίκων, θραύσματα ερυθρόμορφων κρατήρων, καθημερινής χρήσης αγγεία όπως ηθμοί, λεκάνες, πρόχοι, αλατοδοχεία, φιάλες κ.α. και πολλά μεταλλικά αντικείμενα (χάλκινη λόγχη, ήλοι, πύρροι, αγκίστρια κ.α.). Από τα φετινά ευρήματα ξεχωρίζουν θραύσμα κεφαλιού αρχαϊκού κούρου, θραύσμα από τον αστράγαλο ποδιού κούρου και θραύσματα δύο πίθων με ανάγλυφη διακόσμηση, το ένα με παράσταση πολεμιστή και το άλλο με παράσταση χορού.

Αναστήλωση-συντήρηση:

Οι αναστηλωτικές εργασίες διήρκησαν τέσσερις εβδομάδες και στέφθηκαν με απόλυτη επιτυχία, αφού μετά την τοποθέτηση και του τρίτου κίονα του ναού και του επιστυλίου πάνω από αυτόν το μνημείο έχει αποκτήσει ξανά την τρίτη διάσταση του και ο επισκέπτης μπορεί να αντιληφθεί το μέγεθος και το μεγαλείο του ακόμα και από την απέναντι ακτή της Αντιπάρου. 

Εν συντομία κάποιες από τις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν ήταν: Ολοκλήρωση καθ’ ύψος του τρίτου από νότο κίονα του ναού, με τοποθέτηση και του νέου κιονόκρανου. Κατασκευή πέντε νέων σπονδύλων κιόνων του ναού με συνδυασμό αρχαίου και νέου υλικού. Διαμόρφωση, οριστική τοποθέτηση και προσαρμογή 10 νέων λίθων του ανατολικού τμήματος της νότιας παραστάδας του ναού με εισαγωγή γόμφων και πιοσχημών συνδέσμων τιτανίου. Κατασκευή του πρώτου σπονδύλου και μερική κατασκευή του δεύτερου σπονδύλου του 3ου από βορά κίονα του Εστιατορίου με συνδυασμό αρχαίου και νέου υλικού. Οριστική τοποθέτηση και προσαρμογή 28 νέων λιθόπλινθων της βόρειας παρειάς του δυτικού τμήματος της νότιας παραστάδας του ναού. Επισκευή - συμπλήρωση με συνδυασμό αρχαίου και νέου υλικού με διάτρηση, όπλιση με ράβδους τιτανίου και συγκόλληση, επιστυλίου του ναού. Τα συμπληρώματα διαμορφώθηκαν με τη βοήθεια του ρομποτικού παντογράφου διαμόρφωσης μαρμάρων (CNC) στο εργοστάσιο στην Αθήνα. Οι εργασίες προσαρμογής, συγκόλλησης με τα αρχαία μέλη και ενίσχυσης με ράβδους τιτανίου πραγματοποιήθηκαν στον χώρο του έργου. Οριστική τοποθέτηση και προσαρμογή του επιστυλίου επί των κιονοκράνων του πρώτου και δεύτερου κίονα του ναού. Τοποθέτηση νέου αντιθήματος και δύο αρχαίων λιθόπλινθων ταινίας επί του επιστυλίου. Οριστική τοποθέτηση και προσαρμογή των κατωφλιών των θυρών των δωματίων Α1 και Α4.

Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν από συνεργείο εξειδικευμένων μαρμαροτεχνιτών (Χ. Μπληγιάννος, Η. Σιψάς, Γ. Κοντονικολάου, Β. Χατζής, Γ. Σκαρής, Λ. Ιωάννου, Π. Ζεστανάκης, Μ. Μαραβέλιας, Μ. Αρμάος) και τον επιβλέποντα αρχιτέκτονα Γ. Ορεστίδη.

Παράλληλα με τις αναστηλωτικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν και εργασίες συντήρησης τοιχοποιιών στα κτίρια Μ και Ν από τον συντηρητή της εφορίας αρχαιοτήτων Κυκλάδων Γ. Καράμπαλη.