Δεσποτικό | Θαυμασμός για τα ευρήματα

Η σχεδόν 20ετής αρχαιολογική έρευνα στη θέση Μάντρα Δεσποτικού έχει αλλάξει ριζικά το λατρευτικό τοπίο των αρχαϊκών Κυκλάδων, αφού το αρχαϊκό ιερό του Απόλλωνα είναι το μεγαλύτερο ιερό των Κυκλάδων μετά από αυτό της Δήλου.

Από τις συνεχιζόμενες έρευνες του αρχαιολόγου Γιάννου Κουράγιου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και των συνεργατών του (Κορνηλία Νταϊφά, Γουλιέλμος Ορεστίδης, Aenne Ohnesorg, Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου κ.α.) έχει έρθει στο φως ένα εκτεταμένο ιερό, η ακμή του οποίου χρονολογείται στον 6ο αι. π.Χ., ενώ τα πρωιμότερα ίχνη λατρείας ανάγονται στον 9ο και 8ο αι. π.Χ., δηλαδή στα γεωμετρικά χρόνια. Ο πλούτος των αναθημάτων, η οργάνωσή του, και η αρχιτεκτονική των λατρευτικών κτιρίων είναι ενδεικτικά της αίγλης και της εμβέλειας ενός υπερ-τοπικού θρησκευτικού κέντρου, ιδρυτής του οποίου ήταν η πόλη της Πάρου.

19 χρόνια αρχαιολογικών ερευνών

Μέχρι σήμερα, μετά από σχεδόν 19 έτη αρχαιολογικών ερευνών έχουν ανασκαφεί 18 κτίρια. Στην άκρη της χερσονήσου διακρίνονται διάφορα άλλα κτίσµατα, όπως ένας κυκλικός πύργος. Στην «επικράτεια» του ιερού πρέπει να προστεθούν και τα πέντε κτίρια στο Τσιμηντήρι.

Η κατεξοχήν λατρευόμενη θεότητα ήταν ο Απόλλωνας, σύμφωνα με ενεπίγραφα τμήματα αγγείων του 6ου και 5ου αι.π.Χ., στα οποία αναγράφεται το όνομα του Απόλλωνα. Λατρεύονταν επίσης η Άρτεμης και η θεά Εστία με το επίθετο Ισθμία.

Πυρήνας του ιερού είναι το τέμενος που αναπτύσσεται σε πλάτωμα με περίοπτη θέση και απρόσκοπτη θέα προς όλες τις κατευθύνσεις. Έχει έκταση περί τα 2,5 στρέμματα και οριοθετείται από τειχισμένο περίβολο με δύο πυλίδες. Ο περίβολος -που διαμορφώθηκε σταδιακά- περικλείει το ναό και το τελετουργικό εστιατόριο, τον ιδιαίτερης κατασκευής ημικυκλικό βωμό, την εσχάρα της Εστίας, και το λατρευτικό ναόσχημο κτίριο Δ με τον τετράγωνο βωμό του. Στην ανατολική πλευρά του περιβόλου βρίσκονται το κτίριο Ε και το ναόσχημο «συνδετικό» κτίσμα. Έξω από το τέμενος, σε άμεση γειτνίαση με αυτό, μόλις 2μ. νότια του περιβόλου, βρίσκονται τα πρόσφατα ανεσκαμμένα κτίρια Μ, Ν και Π (βλ. παρακάτω). Δυτικά αυτών εκτείνεται το Νότιο Συγκρότημα. Αυτό περιλαμβάνει το κτίριο Θ, το λουτρό, την κτιριακή ενότητα Ι με 11 δωμάτια, και αίθριο χώρο όπου βρέθηκαν κτιστό πηγάδι και βοηθητικές εγκαταστάσεις. 

Ανατολικά του τεµένους, στη χερσόνησο που στην αρχαιότητα περιελάμβανε και το νησάκι Τσιμηντήρι έχουν ανασκαφεί τα κτίρια Β, Γ, Ζ, Η, Κ, Λ και έχουν εντοπιστεί κυκλικός πύργος, τετράγωνο κτίσμα και 5 κτίρια στο Τσιμηντήρι.

Κατά τις ανασκαφικές περιόδους του 2015 και 2016 ερευνήθηκε η περιοχή νότια του τεμένους και διαπιστώθηκε ότι εκεί είχε κτιστεί ένα μεγάλο και πολύπλοκης κάτοψης κτιριακό συγκρότημα εκτάσεως περί τα 350 τ.μ. που γνώρισε πολλές κατασκευαστικές φάσεις από την αρχαϊκή περίοδο έως και τα ύστερα κλασικά χρόνια. Αποτελούταν από τα κτίρια Μ, Ν και Π. Το δυτικότερο αυτών, το Κτίριο Ν, έχει διαστάσεις 15Χ5μ. και αποτελείται από τέσσερα δωμάτια με εισόδους στην νότια πλευρά που επικοινωνούν με μεγάλη ορθογώνια αυλή. Η ανασκαφή του θα ολοκληρωθεί το 2017.

Τα κτίρια

Το μεγαλύτερο από τα τρία κτίρια, το Κτίριο Μ, διαστάσεων 20Χ12μ. αποτελείται από πέντε δωμάτια με εισόδους στη νότια πλευρά, τα οποία επικοινωνούν με μεγάλο ανοικτό αίθριο και  επιβλητική είσοδο με δίφυλλη θύρα.

Τα δωμάτια φέρουν πλακόστρωτα δάπεδα και διάφορες κατασκευές στο εσωτερικό τους, καθώς και αποστραγγιστικό σύστημα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι κατασκευαστικές φάσεις του κτιρίου. Διαπιστώθηκε ότι κάτω από το αίθριο του υπήρχε μία μνημειακών διαστάσεων κτιστή κατασκευή (5 Χ 9,50 μ), οριζόμενη από τέσσερις ισχυρούς τοίχους ύψους 1,50μ. Πιθανότατα, πρόκειται για δεξαμενή, ιδιαίτερης και προσεγμένης κατασκευής που καταργήθηκε σταδιακά έως τον 4οαι.π.Χ και καταχώθηκε με λίθους και πληθώρα κεραμεικής, που χρονολογείται από τον 7ο έως και τον 4οαι.π.Χ. Τότε, πιθανότατα, κτίστηκαν και τα πέντε δωμάτια του κτιρίου και το μικρό πρόπυλο στη νότια πλευρά του, ενώ η επιχωματωμένη κατασκευή λειτούργησε ως το αίθριο. Την ίδια περίοδο, κτίζονται και τα τέσσερα δωμάτια νότια και ανατολικά του πρόπυλου και του αιθρίου. Δύο απ’ αυτά σώζουν επιμελώς κατασκευασμένα πλακόστρωτα δάπεδα και συνεχίζονται με άλλα δωμάτια προς τα νότια.

Σε επαφή με το κτίριο Μ βρίσκεται το κτίριο Π με ναόσχημη κάτοψη διαστάσεων 9,90 Χ 6,20μ. Χρονολογείται στον 6ο αι.π.Χ.

Έξω από το τέμενος, μεταξύ των κτιρίων Β και Ζ, εντοπίστηκε τμήμα ενός ακόμη κτιρίου, ισχυρής κατασκευής και μεγάλων διαστάσεων, του οποίου η ανασκαφή θα συνεχιστεί το 2017. Τέλος, αποκαλύφθηκε ισχυρή κατασκευή, ένα είδος τειχισμένου, προστατευτικού περιβόλου, μήκους 25 μέτρων και πλάτους 1,10 που κτίστηκε στα αρχαϊκά χρόνια, την περίοδο λειτουργίας του ιερού, για να προστατέψει τα βοηθητικά κτίρια εκτός του τεμένους. Ο περίβολος είχε κατεύθυνση από το λιμάνι προς το ιερό τέμενος.

Ευρήματα

Τα πολυπληθή ευρήματα που κάθε χρόνο βρίσκουμε κατά τη διάρκεια της ανασκαφής και τα οποία φυλάσσονται ή εκτίθενται στο αρχαιολογικό μουσείο της Πάρου επιβεβαιώνουν τη σπουδαιότητα και τον πλούτο του ιερού.

Ειδικά τα τελευταία δύο χρόνια, ήταν πολύ σημαντική η ανεύρεση σχεδόν 50 θραυσμάτων αγγείων με εγχάρακτες επιγραφές του ονόματος του Απόλλωνα. Στα πολυάριθμα ευρήματα της φετινής ανασκαφικής έρευνας συγκαταλέγονται θραύσμα από την κνήμη ποδιού αρχαϊκού κούρου, τρία θραύσματα κάτω άκρων κούρων, -που έρχονται να προστεθούν στα 65 ήδη αποκαλυφθέντα θραύσματα μαρμάρινων αρχαϊκών κούρων- καθώς και τμήμα μιας ιδιαίτερης μαρμάρινης αρχαϊκής βάσης αγάλματος με την πλίνθο της, η οποία φέρει την επιγραφή (Α)ΝΕΘΗ(ΚΕ), ακέραιο πήλινο ακροκέραμο, θραύσματα ερυθρόμορφων κρατήρων με παραστάσεις Διονύσου, σατύρων και μαινάδων, περισσότερα από 60 μελαμβαφή λυχνάρια, ενεπίγραφο όστρακο του 6ου αι. π.Χ με παράσταση άθλου του Ηρακλή, κορινθιακοί αρύβαλλοι και αλάβαστρα, γεωμετρικά ζωόμορφα ειδώλια, σκαραβαίοι-σφραγιδόλιθοι, χάλκινες πόρπες.

Ο χώρος του ιερού παρουσιάζει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: Βρίσκεται σε ένα ακατοίκητο νησί δίχως σύγχρονες κατασκευές και επομένως το φυσικό περιβάλλον του νησιού διατηρείται σχεδόν ανέπαφα. Φύση και ιστορία δημιουργούν ένα αρμονικό σύνολο που έχει επιβιώσει μέσα στους αιώνες ανέπαφο. Οι παραπάνω παράμετροι καθιστούν το χώρο στη θέση Μάντρα ιδανικό για την ανάδειξη και διαμόρφωσή του σε οργανωμένο και επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο. Πλέον, μετά από 19 χρόνια έτη ερευνών στο Δεσποτικό, εκτός από την ολοκλήρωση της ανασκαφής και της μελέτης των αρχαιολογικών ευρημάτων, πρωταρχικός στόχος μας έχει γίνει το έργο της προστασίας και της ανάδειξης των μνημείων και εν γένει του αρχαιολογικού χώρου.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και το έργο για την αναστήλωση του ναού και του εστιατορίου, των πιο σημαντικών και καλύτερα σωζόμενων και πλήρως τεκμηριωμένων αρχαιολογικά και αρχιτεκτονικά κτισμάτων του ιερού. Από αρχιτεκτονικής απόψεως, το παραπάνω αρχιτεκτονικό σύνολο αποτελεί δείγμα μίας ιδιότυπης κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής των αρχαϊκών χρόνων που ακριβές παράλληλό του δεν έχει έως τώρα βρεθεί. Από αρχαιολογικής απόψεως, η λειτουργία ναού και ακριβώς δίπλα σε αυτόν εστιατορίου αποτελεί επίσης ιδιοτυπία για την αρχαϊκή περίοδο στις Κυκλάδες και μοναδική έως τώρα γνωστή περίπτωση. Η αναστήλωση, επομένως, δεν έχει μονάχα αισθητικό χαρακτήρα, αλλά βαθιά διδακτικό και εκπαιδευτικό, αφού κατ’ αυτό τον τρόπο ένα τόσο σημαντικό και ιδιαίτερο μνημείο θα γίνει προσιτό και αναγνώσιμο σε όλους.

Παρόλο που το Δεσποτικό δεν έχει  ενταχθεί σε κάποιο κοινοτικό πρόγραμμα, η επιστημονική ομάδα της ανασκαφής με ιδιωτικές χορηγίες έχει ήδη προχωρήσει στην εκπόνηση μελέτης αναστήλωσης του αρχαϊκού ναού και του εστιατορίου και στην εφαρμογή της.

Οι εργασίες

Από το 2014 έχουν πραγματοποιηθεί πέντε σύντομες περίοδοι εργασιών αναστήλωσης και συντήρησης των  μνημείων, κατά τις οποίες σημειώθηκε σημαντική πρόοδος. Μόλις πριν 15 μέρες ολοκληρώθηκαν οι εργασίες της πέμπτης περιόδου που διήρκησε από 10/10 έως 3/11 και στην οποία συμμετείχαν οι πέντε εξειδικευμένοι μαρμαροτεχνίτες Γιαννούλης Σκαρής, Βαγγέλης Χατζής, Ηλίας Σιψάς, Χρήστος Μπληγιάννος και Γιώργος Παλαμάρης και ο αρχιτέκτων Γουλιέλμος Ορεστίδης.

Έως σήμερα έχουν ολοκληρωθεί σημαντικά τμήματα του έργου: συμπληρώθηκαν ο στυλοβάτης από γνεύσιο του εστιατορίου, μήκους 18μ., και ο μαρμάρινος στυλοβάτη του ναού μήκους 17μ. Τοποθετήθηκαν 17 νέοι μαρμάρινοι πλίνθοι στη νότια παραστάδα, δηλαδή στον ενδιάμεσο τοίχο μεταξύ του εστιατορίου και του ναού, ο οποίος θα σηκωθεί στο ύψος των πέντε μέτρων για στατικούς λόγους, ώστε να ενωθούν τα δυο κτίρια όπως ήταν και στην αρχαιότητα. Στην κιονοστοιχία του ναού τοποθετήθηκαν 3 σπόνδυλοι συμπληρωμένοι από νέο μάρμαρο. Συμπληρώθηκε με νέες και αρχαίες μαρμάρινες πλίνθους η πρόσοψη των δωματίων του αρχαϊκού ναού αλλά και του εστιατορίου, και τοποθετήθηκαν 2 νέα κατώφλια στα δωμάτια του εστιατορίου και του ναού.

Επιπλέον, σημειώθηκε σημαντική πρόοδος με τις ταυτίσεις και συγκολλήσεις αρχαίων και νέων μελών, μία από τις πιο δύσκολες και απαιτητικές εργασίες του αναστηλωτικού προγράμματος. Πολλά από αυτά συνδέθηκαν με ράβδους τιτανίου και θα συμπληρωθούν με νέο υλικό.

Το πιο σημαντικό έως τώρα βήμα ήταν η τοποθέτηση στην αρχική του θέση του δεύτερου κίονα του εστιατορίου με το κιονόκρανο του. Συγκεκριμένα, συγκολλήθηκαν με ράβδους τιτανίου τέσσερα αρχαία τμήματα από τους δυο σπόνδυλους του κίονα και συμπληρώθηκαν με νέο υλικό στη βάση και στο άνω τμήμα του όπου έλειπε το αρχαίο τμήμα του κίονα. Οι εν λόγω σπόνδυλοι είχαν μεταφερθεί από το νησάκι Στρογγυλό όπου βρέθηκαν επαναχρησιμοποιημένοι σε μεταβυζαντινό εκκλησάκι .

Τέλος, συμπληρώθηκε καθ’ ύψος ο βόρειος και τμήμα του δυτικού τοίχου του ναού, ο οποίος σωζόταν έως το ύψος της θεμελίωσης. Κατά τη διάρκεια των αποστραγγιστικών έργων, που έγιναν κατά μήκος του ναού και του βόρειου τοίχου του αποκαλύφθηκε ανθρώπινος σκελετός σε συνεσταλμένη στάση τοποθετημένος πάνω στο φυσικό βράχο, χωρίς κτερίσματα, δηλαδή ταφικά δώρα που συνόδευαν τον νεκρό. Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για κάποιον εργάτη που σκοτώνεται κατά την διάρκεια της ανέγερσης του ναού και θάβεται στο ύψος της θεμελίωσης.

Όλες οι εργασίες γίνονται κάτω από δύσκολες συνθήκες (ας μην ξεχνάμε το Δεσποτικό είναι ένα ακατοίκητο νησί, χωρίς ρεύμα και χωρίς τη δυνατότητα μεταφοράς των βαριών υλικών και εργαλείων με άλλο τρόπο, εκτός από τα χέρια!) από τους εξειδικευμένους μαρμαροτεχνίτες που με πολλή όρεξη και μεράκι αποδίδουν με απόλυτη ακρίβεια την εικόνα του αρχαίου μνημείου. Βασικοί αρωγοί της εφαρμογής του προγράμματος αναστήλωσης και συντήρησης είναι οι Θανάσης και Μαρίνα Μαρτίνου, το Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη, το Ίδρυμα Α&Π Κανελλοπούλου, το Ίδρυμα Λάτση το Υπουργείο Αιγαίου και Ναυτιλίας, ο Δήμος Αντιπάρου, οι τοπικές αρχές της Πάρου και πολλοί ιδιώτες και ιδιωτικοί φορείς.

ΠΗΓΗ: Έντυπη «ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥ»